Acerca de
27 | 28
PROGRAMMA'S
DIE SIEBEN LETZTE WORTE
(vanaf februari 2028)
Joseph Haydn | Die sieben letzte Worte unseres Erlösers am Kreuze
Haydn schreef “Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze” in opdracht van de Kathedraal van Cadíz voor de kerkdienst op Goede Vrijdag 1787. Tijdens deze dienst, uitgevoerd in een bijna volledig donkere grot onder de kathedraal, sprak de bisschop steeds één van de laatste woorden van Jezus aan het kruis uit, gevolgd door een korte overdenking hierop. Na iedere verhandeling was er even pauze voor bezinning, en op dat moment klonk de muziek van Haydn.
Deze eerste versie was voor groot orkest met vier hoorns en pauken. Haydn, slimme zakenman als hij was, zag de potentie van dit stuk en maakte verschillende arrangementen: voor strijkkwartet, voor solo piano, en zelfs als oratorium voor solisten, koor en orkest.
Het stuk begint met een plechtige introductie, gevolgd door zeven langzame delen (de zeven laatste woorden). Haydn geeft de sfeer van ieder woord weer en creëert een moment van overdenking voor de luisteraar. Tot slot klinkt het Terremoto, een muzikale weergave van de aardbeving vlak na de kruisiging.
Haydn had op het moment van schrijven al 43 kwartetten uit zijn pen laten komen en beheerste het genre als geen ander. Met contrasterende karakters, bijzondere toonsoorten en afwisselende speeltechnieken houdt hij de aandacht van de luisteraar vast. Het resultaat is een sfeervol, meditatief en indrukwekkend werk, perfect voor tijdens de passietijd.
(duur van het programma: 70 minuten zonder pauze)
EXCENTRIQUE
Igor Stravinsky | Trois pièces
Maurice Ravel | Strijkkwartet in F
---
Claude Debussy | Strijkkwartet op. 10 in g klein
Stravinsky schaafde lang aan zijn Trois Pièces, die hij uiteindelijk publiceerde in 1922. Bij een latere bewerking voor piano quatre-mains gaf hij de delen titels mee. In het eerste deel (“Danse”) is duidelijk de invloed van Russische volksmuziek te horen. Voor het tweede deel, “Excentrique” liet Stravinsky zich inspireren door de populaire Londense clown Little Tich (1m37 lang), vooral bekend door zijn act waarin hij schoenen van 71cm droeg. Het laatste deel, “Cantique”, grijpt juist terug op de Russische liturgische muziek.
Ravel was een generatiegenoot van Stravinsky; de twee kenden elkaar goed. Het strijkkwartet van zijn landgenoot Debussy inspireerde hem om zich ook aan dit genre te wagen: hij modelleerde zijn kwartet dan ook vrijwel volledig hiernaar. Hij droeg het stuk op aan zijn leermeester, Fauré, die overigens niet zo onder de indruk was (Debussy was dat wel!). Het publiek vond het stuk in eerste instantie maar zo-zo: vaag, incoherent, en met vreemde harmonieën. Inmiddels is het stuk niet meer weg te denken uit het strijkkwartet-repertoire.
Debussy voltooide zijn strijkkwartet in 1893. Het is het enige werk dat hij een opusnummer meegaf, en het werk oogt op papier als een traditioneel strijkkwartet met vier delen. De nieuwe klankkleuren, ongekende harmonieën, en bijzondere effecten, op veel fronten geïnspireerd door de toen net ontdekte culturen uit het Verre Oosten, maakten het stuk echter tot een voor die tijd baanbrekend werk. Een tweede strijkkwartet was even in de maak, maar Debussy besloot zich hierna vooral op orkestmuziek te richten.
ALLEGRETTO PIZZICATO
Ludwig van Beethoven | Strijkkwartet op. 74 "Harp"
--
Bela Bartók | Strijkkwartet nr. 4 in C
Dmitri Sjostakovitsj | Twee stukken voor strijkkwartet
Dmitri Sjostakovitsj schreef zijn twee stukken voor strijkkwartet in één avond in het jaar 1931. Hij baseerde de stukken op twee van zijn eigen theatrale werken: de Elegie is gebaseerd op een aria gezongen door de ongelukkig getrouwde Katerina in de opera “Lady Macbeth of Mtsensk”. Het tweede stuk, de Polka, komt voor in Sjostakovitsj’ ballet “The Golden Age”. Sjostakovitsj gebruikte de Polka in meerdere andere composities, waaronder in deze polka voor strijkkwartet, waarin hij de spelers veel ‘pizzicato’ laat spelen.
Bela Bartók laat de vier spelers in zijn vierde strijkkwartet zelfs een heel deel lang – het vierde, niet voor niets getiteld "allegretto pizzicato" – aan de snaren tokkelen. Het vierde deel deelt thematisch materiaal met het tweede deel, en het eerste en het vijfde deel delen ook motieven. Het derde, rustige deel staat op zichzelf en vormt daarmee het middelpunt van het kwartet.
Ruim een eeuw eerder noteert Ludwig van Beethoven in zijn tiende strijkkwartet de term ‘pizzicato’, wat het kwartet de naam “Harp” oplevert - in het eerste deel wordt de viool begeleid door harpachtige pizzicati. Beethoven droeg dit kwartet op aan Franz Joseph Maximilian von Lobkowitz, die ook opdracht had gegeven voor de vroege kwartetten opus 18. Het Harpkwartet werd, in tegenstelling tot die kwartetten die hij hiervoor schreef (de Razumovsky-kwartetten), goed ontvangen. Eén maand na de eerste publicatie verscheen al een tweede druk.